Phép ẩn dụ mới trong cách con người tư duy

Mary Catherine Bateson, nhà nhân chủng học văn hóa, cũng là một tác giả người Mỹ đã từng viết: “Loài người tư duy bằng các phép ẩn dụ và học qua các câu chuyện.” (nguyên văn: The human species thinks in metaphors and learns through stories.). Thật vậy, cách con người hiểu về thế giới (make sense of the world) luôn dựa vào thế giới vật chất bên ngoài. Vật chất theo nghĩa này là toàn bộ những gì bên ngoài mà não bộ con người có thể phản ảnh, sao chép được vào ý thức. Vật chất chính là yếu tố trung gian hỗ trợ cách con người suy nghĩ (mediation theo quan điểm của Vygotsky).  Triết học Mác cũng khẳng định vật chất là tiền đề của ý thức và có trước ý thức là như vậy. Thật vậy, theo một cách nào đó thì con người vẫn luôn dựa vào vật chất để tư duy và giao tiếp, đặc biệt là những phép ẩn dụ (metaphors).

Manuel Lima trong bài nói chuyện ở hội thảo TED chia sẻ về cách mà kiến thức nhân loại được tổ chức theo chiều dài lịch sử. Qua thời gian, con người có sự chuyển đổi về “khung khổ ý thức” (frame of minds) khi tiếp cận thế giới khách quan. Trong một thời gian dài, người ta tin vào trật tự thứ hạng có tính chất tự nhiên trong thế giới xung quanh ta, một cấu trúc mang tính thứ bậc mà thường bắt đầu với việc Chúa ở vị trí cao nhất, rồi đến các thiên thần, tầng lớp tinh hoa, đến những con người bình thường, và dần đến các loài động vật, thực vật…Sau đó, người ta đã sử dụng hình ảnh về sự phát triển của một cái cây để thể hiện và sắp xếp hiểu biết của con người. Đây là một phép ẩn dụ có ảnh hưởng rất mạnh mẽ tới việc con người hình dung về sự phát triển của các loại hình kiến thức khác nhau và việc sắp xếp chúng một cách tương ứng. Hình ảnh cây tri thức đó theo nhiều cách khác nhau là hiện thân của những ước vọng mà con người hướng tới: trật tự, cân bằng, thống nhất, hài hòa.

Tuy nhiên, trong thế giới hiện nay, con người đang đối mặt với những thách thức phức tạp, có tính đan xen mà cách tiếp cận truyền thống không cho phép chúng thực sự hiểu tốt hơn về thế giới và giải quyết được các vấn đề phức tạp. Một phép ẩn dụ mới đang dần xuất hiện thay thế cách hiểu truyền thống, đó chính là phép ẩn dụ về mạng lưới (network). Manuel Lima đã chỉ ra rằng chúng ta đang dựa vào phép ẩn dụ này ở trên rất nhiều lĩnh vực khác nhau và lấy dẫn chứng ở nhiều chuyên ngành. Nếu như trước đây người ta vẫn hay nhấn mạnh tới việc não bộ có các vùng khu biệt mang những chức năng khác nhau thì giờ đây, các nhà khoa học cho thấy hoạt động của não bộ phức tạp hơn nhiều, có tính liên kết và ảnh hưởng lẫn nhau. Tình cờ khi xem bài nói của Manuel Lima, tôi đọc một báo cáo nghiên cứu mới xuất bản gần đây (1) cho thấy vùng não phụ trách thị giác của người khiếm thị lại có phản ứng với âm thanh, đặc biệt là ngôn ngữ. Quan điểm truyền thống cho rằng chức năng của các vùng não bị khu biệt bởi quá trình tiến hóa, nhưng thực ra chúng lại rất linh hoạt và trải nghiệm cũng đóng một vai trò rất lớn đối với sự phát triển của não bộ. Điều này cũng dễ quan sát trong thực tế khi ta thấy rằng khi một giác quan không hoạt động thì những giác quan khác hoạt động mạnh hơn để góp phần bù đắp lại (một người khiếm thị tuy không nhìn thấy tiền và giá trị của nó nhưng có thể sờ thấy và nhận biết được -> xúc giác phát triển tới mức nhạy cảm hơn).  Một ví dụ khác Manuel Lima chia sẻ là cách con người tổ chức tri thức, trước khi xuất hiện bách khoa toàn thư trực tuyến wikipedia thì tri thức được tổ chức theo các chuyên ngành và được in trong những cuốn sách dày cộp lưu trữ trong thư viện. Nhưng với wikipedia thì chúng ta thấy rằng tri thức không những không độc lập mà còn phụ thuộc lẫn nhau, tương đồng với nhau trên rất nhiều phương diện. Ngay đối với đời sống xã hội cũng vậy, tổ chức doanh nghiệp hay cơ quan theo thứ bậc cũng dần bị thay thế bởi xu hướng thuê ngoài (outsourcing) khi nhiều người khắp nơi trên thế giới cộng tác với nhau. Nếu như mối quan hệ tại nơi làm việc trước đây chủ yếu có tính thứ hạng thì hiện nay cũng xuất hiện nhiều mô hình cộng tác mà cách tổ chức thứ bậc không còn quá trở lên quan trọng nữa. Những xu hướng mới xuất hiện có khi chỉ bắt đầu từ những cá nhân và dần dần tạo sự kết nối mới mà chúng ta khó lường trước được (điệu nhảy ngựa Gangnam Style là một ví dụ điển hình).

Thông điệp mà Manuel Lima đưa ra khi kết thúc bài trình bày chính là vì mọi thứ kết nối với nhau nên mỗi thứ đều quan trọng như nhau và đều đáng cân nhắc. Sự thay đổi này có ý nghĩa rất lớn khi nó nhấn mạnh tới khái niệm của sự phi tập trung, siêu liên kết, siêu phụ thuộc.

Xem toàn bộ bài nói chuyện dưới đây:

Tầm quan trọng của network cũng được Manuel Lima diễn giải trong một video dưới đây:

Tham khảo: http://www.visualcomplexity.com | http://www.mslima.com/myhome.cfm

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s